ప్రభుత్వ శాఖ నిర్లక్ష్యానికి కాంట్రాక్టర్ను బాధ్యుడిని చేయలేరు: మధ్యప్రదేశ్ హైకోర్టు

కేసు నేపథ్యం

కేంద్రీయ విద్యాలయ భవన నిర్మాణం కోసం కేంద్ర ప్రజా పనుల శాఖ (సీపీడబ్ల్యూడీ) టెండర్ ప్రక్రియను ప్రారంభించింది. జబల్పూర్ కలెక్టర్ ఈ ప్రాజెక్టు కోసం ఖస్రా నంబర్ 118లోని 1.963 హెక్టార్ల భూమిని కేటాయించారు. అనంతరం శాఖ ఆన్లైన్లో టెండర్ నోటీసు జారీ చేసి, ఆసక్తి ఉన్న కాంట్రాక్టర్ల నుంచి బిడ్లను ఆహ్వానించింది.

ఈ ప్రక్రియలో లక్మణ్ శర్మ టెండర్ దాఖలు చేయడంతో పాటు రూ.20 లక్షలు డిపాజిట్ చేశారు. ఆయన సమర్పించిన బిడ్ ఎంపిక కావడంతో, సుమారు రూ.9.64 కోట్ల అంచనా వ్యయంతో నిర్మాణ పనులను అప్పగించారు. ఒప్పందం ప్రకారం నిర్ణీత గడువులో పనులు పూర్తి చేయాల్సి ఉంది. ఇందుకోసం ఆయన ఎర్నెస్ట్ మనీతో పాటు పనితీరు హామీని కూడా సమర్పించారు.

అయితే, నిర్మాణ స్థలాన్ని అధికారులు సంయుక్తంగా పరిశీలించిన సమయంలో ఆ భూమికి సంబంధించి హైకోర్టు గతంలో యథాతథ స్థితిని కొనసాగించాలని ఆదేశించిన విషయం వెలుగులోకి వచ్చింది. దీంతో నిర్మాణ పనుల విషయంలో వివాదం తలెత్తింది. ఈ వివాదాన్ని మధ్యవర్తిత్వానికి అప్పగించగా, ఆర్బిట్రేటర్ ఒక తీర్పు ఇచ్చారు.

కాంట్రాక్టర్ సవాలు చేసిన జిల్లా కోర్టు ఉత్తర్వులు

మధ్యవర్తిత్వ తీర్పును యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా సవాలు చేస్తూ, మధ్యవర్తిత్వం-సయోధ్య చట్టం, 1996లోని సెక్షన్ 34 కింద జిల్లా న్యాయస్థానాన్ని ఆశ్రయించింది. ఆ తీర్పు ప్రజా విధానానికి విరుద్ధంగా ఉందన్న వాదనను జిల్లా కోర్టు అంగీకరించి దానిని రద్దు చేసింది.

దీంతో కాంట్రాక్టర్ సెక్షన్ 37 కింద మధ్యప్రదేశ్ హైకోర్టులో అప్పీల్ దాఖలు చేశారు. టెండర్ ప్రక్రియలో భూమికి సంబంధించిన న్యాయపరమైన పరిస్థితులను పరిశీలించాల్సిన బాధ్యత ప్రభుత్వ శాఖదేనని, ఆర్బిట్రేటర్ ముందు ప్రజా విధాన ఉల్లంఘన అంశాన్ని సరిగ్గా లేవనెత్తలేదని ఆయన తరఫు న్యాయవాది వాదించారు.

ప్రజా విధాన ఉల్లంఘనగా పరిగణించడానికి ప్రమాణాలు

మధ్యవర్తిత్వ తీర్పును ప్రజా విధానానికి విరుద్ధంగా పరిగణించడానికి చట్టంలో నిర్దేశించిన ప్రమాణాలు ఉండాలని హైకోర్టు వివరించింది. మధ్యవర్తిత్వం-సయోధ్య చట్టంలోని సెక్షన్ 34 ప్రకారం, మోసం లేదా అవినీతి ప్రభావంతో తీర్పు వెలువడటం, భారతీయ చట్టంలోని మౌలిక విధానాలకు విరుద్ధంగా ఉండటం లేదా న్యాయం, నైతికతకు సంబంధించిన ప్రాథమిక సూత్రాలను ఉల్లంఘించడం వంటి అంశాలు పరిశీలించాల్సి ఉంటుందని తెలిపింది.

ఈ కేసులో కాంట్రాక్టర్ మోసం లేదా అవినీతికి పాల్పడ్డారని, ఆయన కారణంగా ప్రజా విధానం ఉల్లంఘించబడిందని నిరూపించే ఆధారాలు లేవని కోర్టు పేర్కొంది. టెండర్ జారీ చేసే ముందు భూమి స్థితిని పరిశీలించకపోవడం, న్యాయస్థానం ఆదేశాల గురించి కాంట్రాక్టర్కు తెలియజేయకపోవడం ప్రభుత్వ అధికారుల వైఫల్యమని స్పష్టం చేసింది.

ప్రభుత్వ శాఖ చేసిన తప్పిదాన్ని కాంట్రాక్టర్పై మోపి, మధ్యవర్తిత్వ తీర్పును ప్రజా విధానానికి విరుద్ధమని ప్రకటించడం సమంజసం కాదని హైకోర్టు అభిప్రాయపడింది. ఈ నేపథ్యంలో జిల్లా న్యాయస్థానం ఇచ్చిన ఉత్తర్వులను పక్కన పెట్టి, కాంట్రాక్టర్ దాఖలు చేసిన అప్పీల్ను అనుమతించింది.

ప్రభుత్వ శాఖ టెండర్ ప్రక్రియలో అవసరమైన జాగ్రత్తలు తీసుకోకపోతే, ఆ నిర్లక్ష్యాన్ని మాత్రమే ఆధారంగా చేసుకుని మధ్యవర్తిత్వ తీర్పును రద్దు చేయలేమని ఈ తీర్పు సారాంశం స్పష్టం చేసింది. అయితే, ప్రతి మధ్యవర్తిత్వ తీర్పు చెల్లుబాటు అవుతుందని దీని అర్థం కాదు; చట్టంలో పేర్కొన్న కారణాలు, ఆధారాలు ఉన్నప్పుడు మాత్రమే కోర్టు జోక్యం చేసుకోవచ్చు.

కేసు: లక్మణ్ శర్మ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా తదితరులు. తటస్థ న్యాయ ఉల్లేఖనం: 2026:-:78446.

ప్రభుత్వ శాఖ టెండర్ ప్రక్రియలో నిర్లక్ష్యంగా వ్యవహరించినంత మాత్రాన, మధ్యవర్తిత్వ న్యాయస్థానం ఇచ్చిన తీర్పును ప్రజా విధానానికి విరుద్ధమని చెప్పలేమని మధ్యప్రదేశ్ హైకోర్టు స్పష్టం చేసింది. నిర్మాణ పనుల కోసం టెండర్ పిలిచే ముందే భూమి న్యాయపరమైన స్థితిని పరిశీలించకపోవడం, ఆ భూమిపై హైకోర్టు యథాతథ స్థితిని కొనసాగించాలని ఇచ్చిన ఆదేశాలను కాంట్రాక్టర్కు తెలియజేయకపోవడం ప్రభుత్వ అధికారుల వైఫల్యమని పేర్కొంది.

మధ్యవర్తిత్వ తీర్పును ఏ పరిస్థితుల్లో రద్దు చేయవచ్చు?

మధ్యవర్తిత్వం-సయోధ్య చట్టంలోని సెక్షన్‌ 34 ప్రకారం, మోసం లేదా అవినీతి ప్రభావంతో తీర్పు వెలువడటం, భారతీయ చట్టంలోని మౌలిక విధానాలకు విరుద్ధంగా ఉండటం లేదా న్యాయం, నైతికతకు సంబంధించిన ప్రాథమిక సూత్రాలను ఉల్లంఘించడం వంటి నిర్దిష్ట కారణాలు ఉంటేనే కోర్టు జోక్యం చేసుకోవచ్చు.