1975 ఎమర్జెన్సీ: నిరంకుశత్వమా? దేశ రక్షణకై తీసుకున్న నిర్ణయమా?

అలహాబాద్ హైకోర్టు తీర్పు వచ్చేనాటికే దేశంలో ఆర్థిక పరిస్థితి చాలా దారుణంగా ఉంది. 1973 నాటి అంతర్జాతీయ చమురు సంక్షోభం వల్ల ద్రవ్యోల్బణం (ధరల పెరుగుదల) విపరీతంగా పెరిగింది. దీనికి తోడు గుజరాత్‌లో 'నవనిర్మాణ్ ఉద్యమం', బీహార్‌లో విద్యార్థి ఉద్యమాలు ఇందిరా గాంధీ ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాగుతున్నాయి.

జయప్రకాశ్ నారాయణ (JP): ఈయన కాంగ్రెస్ వ్యతిరేక శక్తులన్నింటినీ (సోషలిస్టులు, జనసంఘ్, సంస్థా కాంగ్రెస్) ఏకం చేశారు. ఆయన పిలుపునిచ్చిన "సంపూర్ణ విప్లవం" (Total Revolution) కేవలం ఇందిరను గద్దె దించడం మాత్రమే కాదు, మొత్తం వ్యవస్థలోనే మార్పు తేవాలని ఆకాంక్షించింది. మొరార్జీ దేశాయ్: ఇందిరా గాంధీకి ప్రధాన రాజకీయ ప్రత్యర్థి. ప్రధాని నివాసం ముట్టడి మరియు దేశవ్యాప్త శాసనోల్లంఘన (Civil Disobedience) ఉద్యమానికి ఈయన గట్టి వ్యూహకర్తగా నిలిచారు. అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి & ఎల్.కె. అద్వానీ: అప్పటి జనసంఘ్ (ప్రస్తుత BJP కి పూర్వరూపం) తరఫున యువతను, ఆర్.ఎస్.ఎస్ (RSS) శ్రేణులను క్షేత్రస్థాయిలో సమీకరించడంలో కీలక పాత్ర పోషించారు. జార్జ్ ఫెర్నాండెజ్: రైల్వే కార్మిక సంఘాల నాయకుడిగా 1974లో దేశవ్యాప్త రైల్వే సమ్మెను నిర్వహించి, ఇందిరా ప్రభుత్వ రవాణా వ్యవస్థను స్తంభింపజేశారు.

జూన్ 25 సభలో జెపి చేసిన ప్రసంగం సాధారణ రాజకీయ విమర్శ కాదు. సైన్యం, పోలీసులు తమ స్వంత విచక్షణను ఉపయోగించి, ప్రభుత్వం ఇచ్చే చట్టవిరుద్ధమైన ఆదేశాలను తిరస్కరించాలని ఆయన కోరారు. ఇది దేశంలో సైనిక తిరుగుబాటుకు (Military Coup) లేదా అంతర్యుద్ధానికి దారితీసే ప్రమాదం ఉందని ఇందిరా గాంధీ క్యాంప్ భావించింది (లేదా దానిని ఒక సాకుగా వాడుకుంది).

ఇందిరా గాంధీ ఎలాంటి కొత్త చట్టాన్ని పార్లమెంట్‌లో పాస్ చేయలేదు. ఎందుకంటే అప్పటికే కోర్టు తీర్పు వల్ల ఆమె ఎంపీ పదవి ఊగిసలాటలో ఉంది. కాబట్టి ఆమె రాజ్యాంగంలో ఉన్న అత్యవసర నిబంధనలను ఆశ్రయించారు.

1975 నాటి పరిస్థితులను కేవలం ఒక కోర్టు తీర్పు కోణంలోనే కాకుండా, నాటి అంతర్జాతీయ, దేశీయ భద్రతా పరిణామాల నేపథ్యంలో చూడవలసి ఉంటుంది. ఇందిరా గాంధీ బలహీనపడితే లేదా పదవి నుండి తప్పుకుంటే దేశం ముక్కలయ్యే ప్రమాదం ఉందనే ఆందోళన నాటి మేధావుల్లో కూడా ఉండేది. ఆ కోణంలో ఇందిర వైపు ఉన్న బలమైన అంశాలు ఇవి:

1971 యుద్ధంలో పాకిస్తాన్‌ను ఓడించి, బంగ్లాదేశ్‌ను ఏర్పాటు చేసిన నాటి నుండి అమెరికా (CIA) వంటి పాశ్చాత్య శక్తులు ఇందిరా గాంధీపై, భారతదేశంపై పగతో ఉన్నాయి. భారతదేశం అగ్రరాజ్యాల ఒత్తిడికి లొంగకుండా స్వతంత్రంగా ఎదగడం వారికి ఇష్టం లేదు. దేశంలో అంతర్గతంగా అస్థిరతను సృష్టించి, ఇందిరా గాంధీని గద్దె దించడం ద్వారా భారతదేశ సార్వభౌమాధికారాన్ని దెబ్బతీయాలని అంతర్జాతీయ శక్తులు కుట్రలు పన్నుతున్నాయని ఇందిర గట్టిగా నమ్మారు. ఆమె పదవిలో లేకపోతే దేశ రక్షణ వ్యవస్థ బలహీనపడే అవకాశం ఉండేది.

ఏ ప్రజాస్వామ్య దేశంలోనైనా సైన్యం, పోలీసులు ప్రభుత్వానికి, రాజ్యాంగానికి లోబడి పనిచేయాలి. కానీ ప్రతిపక్షాలు క్షేత్రస్థాయిలో శాసనోల్లంఘనతో పాటు, రక్షణ దళాలను కూడా తిరుగుబాటు చేయమని కోరడం దేశాన్ని తీవ్రమైన అంతర్యుద్ధం (Civil War) వైపు నెట్టేసే ప్రమాదాన్ని తెచ్చిపెట్టింది. దేశం అరాచక శక్తుల చేతుల్లోకి వెళ్లకుండా, శాంతిభద్రతలను కాపాడటానికి రాజ్యాంగం ప్రధానికి ఇచ్చిన పటిష్టమైన ఆయుధాన్ని (ఎమర్జెన్సీ) ఆమె ఉపయోగించారు.

ఎమర్జెన్సీ కాలంలో దేశంలో అరాచకాలు ఆగిపోయి, ఊహించని ఆర్థిక క్రమశిక్షణ వచ్చింది. కార్యాలయాలు సకాలంలో పనిచేయడం, రవాణా వ్యవస్థ సక్రమంగా సాగడం వంటి మార్పులు వచ్చాయి. ఇదే సమయంలో ఇందిరా గాంధీ చారిత్రాత్మకమైన "20 సూత్రాల కార్యక్రమాన్ని" (20-Point Programme) ప్రకటించారు. దీని ద్వారా: పేదలకు భూమి పంపిణీ, ఇళ్ల స్థలాల కేటాయింపు జరిగింది. గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో శ్రమదోపిడీ, వెట్టిచాకిరీ (Bonded Labour) పూర్తిగా నిషేధించబడింది. నిత్యావసర వస్తువుల ధరలు అదుపులోకి వచ్చి, ద్రవ్యోల్బణం తగ్గింది. స్మగ్లర్లు, నల్లబజారు దారులపై కఠిన చర్యలు తీసుకోవడం వల్ల ఆర్థిక వ్యవస్థ స్థిరపడింది.

భారతదేశంలోని అత్యధిక శాతం పేద, శ్రామిక, దళిత, మైనారిటీ వర్గాలకు ఇందిరా గాంధీ ఒక రక్షకురాలిగా కనిపించారు. ప్రతిపక్షాల కూటమికి కేవలం "ఇందిరను దించడం" అనే ఒకే ఒక ఎజెండా ఉంది తప్ప, దేశాన్ని ఎలా నడపాలనే స్పష్టమైన ప్రణాళిక లేదు (ఇది 1977లో జనతా ప్రభుత్వం రెండేళ్లకే కూలిపోవడంతో నిరూపితమైంది). ఇందిరా గాంధీ నాయకత్వం లేకపోతే దేశం రాజకీయ అనిశ్చితిలోకి వెళ్లి, పేదల సంక్షేమం కుంటుపడుతుందని నాడు కోట్లాది మంది ప్రజలు బలంగా నమ్మారు.

"1975 ఎమర్జెన్సీని కేవలం ఒకే కోణంలో చూడలేము. ఒకవైపు హక్కుల రద్దుపై విమర్శలు ఉన్నప్పటికీ... మరోవైపు దేశాన్ని అస్థిరపరచాలని చూసిన అంతర్గత, అంతర్జాతీయ శక్తుల నుండి దేశ సమగ్రతను, శాంతిభద్రతలను కాపాడటానికి నాటి ప్రధాని ఇందిరా గాంధీ తీసుకున్న ఒక 'కఠినమైన అనివార్య నిర్ణయం' ఇది. దేశ ప్రయోజనాల కోసం, పేదల సంక్షేమం కోసం ఆమె చూపిన దృఢ సంకల్పం, ధైర్యం భారత రాజకీయ చరిత్రలో ఇందిరా గాంధీ పరువు, ప్రతిష్టలను ఎప్పటికీ అగ్రస్థానంలోనే ఉంచుతాయి."